TSH NEDIR
PROF DR METIN OZATA
Tiroid bezinin çalismasi beynimizde bulunan hipofiz bezi tarafindan kontrol edilir. Hipofiz bezi, TSH adi verilen bir hormon salgilar ve bu hormon kan yoluyla tiroid bezine gelerek tiroid hormonu yapilmasini saglar. TSH hormonu tiroid bezinin iyod tutmasini sagladigi gibi tiroid hormonlarinin yapilmasini da saglar.
Tiroid bezi az hormon salgiladiginda hipofiz bezi TSH salgisini artirarak tiroid bezinin daha çok hormon üretmesini saglar. Bu nedenle tiroid bezinin az hormon salgiladigi tiroid yetmezliginde (hipotiroidi) kanimizda TSH hormonu yüksek, fakat T3 ve T4 hormonlari düsük olarak bulunur.
Tiroid bezi çok hormon salgilarsa, yani kanimizda T3 ve T4 hormonlari çok artarsa bu defa hipofiz bezinden salgilanan TSH hormonu azalir. Kanimizda T3 ve T4 hormonlari ne kadar yükselirse TSH hormonu da o kadar azalir. Hipertiroidi denilen tiroid bezinin asiri çalismasi durumunda kanimizda T3 ve T4 hormonlari yüksek iken TSH hormonu normalin altina iner ve düsüktür.
Görüldügü gibi hipofiz bezi kandaki T3 ve T4 hormon düzeyine göre TSH hormon salgisini azaltip artirmaktadir.
Hipofiz bezi ise, beynimizde, hipofiz bezinin üzerinde bulunan hipotalamus organi tarafindan kontrol edilir. Hipotalamus organi salgiladigi TRH isimli hormon ile hipofiz bezinden TSH salinisini saglar.
Bu nedenle hipotalamus, hipofiz ve tiroid bezi birbirine bagimli olarak çalisan ve birbirlerini kontrol eden 3 bezdir. Tiroid bezini hipofiz bezi kontrol ederken, hipofiz bezini de hipotalamus kontrol etmektedir. Hipotalamusdan salgilanan TRH hormonu hipofiz bezini etkileyerek buradan TSH hormonu salgilatir. Hipofizden salgilanan TSH hormonu ise tiroid bezinden tiroid hormonlarinin yapilmasini ve kana salgilanmasini saglar.
HASHIMOTO HASTALIGI VE TSH
Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi veya tiptaki adiyla ‘
’Hashimoto tiroiditi’’ bagisiklik sisteminin bir bozuklugu sonucu ortaya çikar. Nedeni tam olarak bilinmemektedir. 1912 yilinda Japon bilim adami
Akira Hashimoto tarafindan tanimlandigi için bu ad verilmistir. Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi en fazla tiroid bezi yetmezligi yapan hastaliktir. Diger bir deyimle tiroid bezi yetmezliginin en önemli nedeni Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabidir.
Bu hastalik otoimmün hastaliklar dedigimiz hastaliklardan birisidir. Otoimmün hastaliklarda vücut kendi dokusunu yabanci doku olarak algilayip onu yok etmek ister ve vücut içinde bir savas olusur. Hashimoto tiroiditinde de vücut tiroid bezini yok etmek ister. Vücudumuz tiroid bezini yok etmek için çok miktarda anti-TPO antikoru ve anti-tiroglobulin antikoru üretir. Bu antikorlar tiroid bezine baglanarak tiroid hücrelerini harap ederler. Bu arada tiroid bezine birçok iltihap hücresi birikir. Iltihap sonucu tiroid hücreleri tahrip olarak azalinca da bez küçülür ve hormon yapacak hücre kalmaz ve sonunda tiroid hormon yetmezligi ortaya çikar. Bu hastalarda yillar içinde tiroid bezi gittikçe küçülür. Baslangiçta ufak bir guatr ve kanda anti-TPO antikor yüksekligi varken TSH, T3 ve T4 hormonlari normaldir. Daha sonra zaman içinde hastalik ilerledikçe önce baslangiç halinde tiroid yetmezligi (sadece TSH yüksek, fakat T3 ve T4 normal) sonra tam tiroid yetmezligi (TSH yüksek, T3 ve T4 hormonlari düsük) gelisir.
HIPOTIROIDI-TIROID AZ ÇALISMASI
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oraninda bulunur. Bunun çogunlugunu baslangiç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezligi (sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olmasi) olusturur. Tiroid yetmezligi tiroid fazla çalismasindan daha çok görülür ve nodüllerden sonra en sik görülen tiroid hastaligidir. Asikar hipotiroidide TSH yüksek, serbest T3 ve serbest T4 düsüktür.
TSH DÜSÜKLÜGÜ
TSH hormonu 1 'in altina dogru iniyorsa tiroid fazla çalismaya basliyor demektir. Iyotlu tuz yiyenlerde, sicak nodullerde ve zehirli guatr hastalarinda TSH normalden küçük çikmaya baslar.
Her türlü TSH hormon anormalliginde teshis ve tedavi için mutlaka bir ENDOKRIN UZMANINA basvurunuz.
TSH YÜKSEKLIGI
TSH hormonu hipofiz bezinden salgilanir. Bu hormon tiroid bezinden T3 ve T4 hormonlarinin yapilmasini saglar. Bazen yapilan tetkiklerde TSH yüksek olabilir (>3 olmasi). Bu durumda Tiroid bezi az çalismaya baslamis demektir.
Tiroid yetmezligi bazen baslangiçta kendini sadece TSH hormonu yüksekligi (T3 ve T4 normaldir) ile gösterir. Henüz T4 ve T3 hormonlari kanda düsmemistir. Serbest T4 ve serbest T3 düzeyleri normal iken serum TSH düzeylerinin hafif yüksek oldugu (5-20 IU/L arasi) bu duruma hafif derecede tiroid yetmezligi adi verilir. Bu durumun tip dilindeki adi ise
subklinik hipotiroididir. Belirli bir süre sonra bu hastalarda T4 ve T3 hormonlari düsmeye ve TSH daha da yükselmeye baslar ve o zaman tam tiroid yetmezligi gelismis olur.
Hafif tiroid yetmezligi toplumda tam tiroid yetmezliginden daha çok görülür. Özellikle kadinlarda ve yasli kisilerde siktir. A.B.D’ de toplumun % 0.3’ünde tam tiroid yetmezligi saptanmisken % 4.3’ünde hafif tiroid yetmezligi bulunmustur. Diger bir deyimle toplumda her 20 kisiden birisinde hafif tiroid yetmezligi vardir.
Hafif tiroid yetmezligi kadinlarda yas arttikça daha çok görülmektedir. 50 yasindaki kadinlarin % 8’inde , 70 yasinda ise % 12’ sinde hafif derecede tiroid yetmezligi vardir.
Bu hastalarda tam tiroid bezi yetmezligine geçis TSH yüksekliginin derecesine bagli olarak hizlanir. TSH ne kadar yüksekse o kadar hizli tam tiroid yetmezligine geçis olmaktadir. TSH düzeyi 6-12 U/L arasinda olan hastalarin % 42.8’inde (yaklasik yarisinda) 10 yil içinde tam tiroid yetmezligi gelisirken, TSH düzeyi 12 U/L ‘den fazla olan kisilerin % 77’sinde (çogunda) 10 yil içinde tam tiroid yetmezligine ilerleme olmaktadir.
TSH’ si yüksek olan hafif tiroid yetmezlikli kisilerde eger kanlarinda anti-TPO antikoru yüksek ise tiroid bezindeki yetmezlik daha hizli olmaktadir. Hafif tiroid yetmezlikli hastalarin % 5’inde her yil tam tiroid yetmezligi gelismektedir.
Hafif tiroid yetmezligi olan hastalarda çogu zaman herhangi bir sikayet olmaz. Bazi kisilerdeyorgunluk, kilo alma, cilt kurulugu, enerji azligi ve üsüme gibi sikayetler olabilir. Bununla birlikte TSH hormonu yüksek olan kisilerde kan yaglarinda (kolesterol gibi) yükseklik olabilir ve bu durum koroner kalp hastaligi olusmasina zemin hazirlayabilir. Bu kisilerin Levotiroksin ilaciyla tedavi edilmesi gerekir.
Hafif derecede tiroid yetmezligi Hashimoto hastalarinda, radyoaktif iyot tedavisi görenlerde, tiroid ameliyati geçiren hastalarda ve Cordarone isimli kalp ilaci kullananlarda ortaya çikabilir. Bazen tam tiroid bezi yetmezlikli hastalar ilaçla (Levotiroksin) tedavi olurken ilacin dozunun az gelmesi sonucu sadece TSH yüksekligi olusabilir. Sigara içen kisilerde de hafif derecede tiroid yetmezligi gelisebilmektedir.
Hafif tiroid bezi yetmezliginde tedavi hastanin TSH düzeyine ve birlikte anti-TPO antikor yüksekligi olup olmamasina göre ayarlanir.
TSH DÜSÜKLÜGÜ
TSH hormonu Hipofizden salgilanan bir hormondur. TSH tiroid bezinden T3 ve T4 hormonlarinin yapilmasini saglar. Normalde TSH'nin 1.5-3 civarinda olmasi gerekir. Ancak bazen rastgele yapilan ölçümlerde TSH düsgk çikabilir. TSH 0.1 'den küçük çikarsa tiroid bezi çok çalismaya baslamis anlamina gelir. T3 ve T4 normal iken TSH düsük ise su hastaliklar veya durumlar akla gelmelidir:
1-Subklinik hipertiroidi (tiroid bezinin hafif derecede fazla çalismasi)
2- Zehirli guatr ve Antitiroid ilaçlarla tedavi yapilirken
3-Tiroid bezi iltihabi (Tiroidit) sirasinda
4-Tiroid disi bazi hasttaliklarda
5-Kortizon, dopamin gibi ilaçlar
6-Hipofizden TSH az salgilandiginda
7. Iyotlu tuz fazla yiyenlerde
8. Levotiroksin ilaci kullanan kisilerde
9. Sicak nodulu olan kisilerde
10. Graves hastaligi veya zehirli guatr baslangicinda
11. Hashimoto hastaligi baslangicinda
12. bazen gebelik sirasinda
Subklinik hipertiroidi yani TSH düsük ve T4 ve T3 normal olmasi genelde yasli kisilerde olur ve çogunda multinodüler guatr saptanir. Subklinik hipertiroidizmi olan yasli hastalarda atrium fibrilasyonu ve osteoporoz riski fazla oldugundan ve 60 yasin üzerindeki hastalarda mortaliteyi artirdigindan mutlaka tedavi edilmelidir (önce propranolol ile, bu yeterli olmaz veya devam ediyorsa düsük doz propiltiourasil ve RAI ile ).
Bir hastada TSH baskili (TSH < 0.1) ve ST3 ve ST4 düzeylerinin normal oldugu klinik tabloya subklinik hipertiroidizm denir. Eriskin ve yaslilarda %2’den az saptanir. Prevalansi diyetle alinan iyod miktarina ve tiroid antikor prevalansina göre bölgesel degisiklikler gösterir. Ingiltere Whickham çalismasina göre 20 yillik bir takipte TSH baskili olgu sayisi normal popülasyonda % 2-3 oraninda saptanmistir. 65 yas üzeri popülasyonda ise % 3.9 oraninda görülür. subklinik hipertiroidili olgularin her yil % 5’i asikar hipertiroidiye girer. Bu hastalarda hafif derecede semptomlar vardir. 60 yasin üzerindeki hastalarda mortalite oranini artirdigindan mutlaka tedavi edilmesi gerekir. Subklinik hipertiroidi asagida belirtilen nedenlerden olusur:
HAMILELIKTE TSH YÜKSEKLIGI
hamile kalan bayanlarin gebeligin ilk ayi içinde TSH serbest T3 ve serbest T4 hormonu ölçtürmeleri gerekir. Eger TSH yüksek ise tiroid yetmezligi vardir. Tiroid yetmezligi ise düsük, bebekte IQ de düsüklük nedeni olabilir.
TSH ölçümü yüksek olan gebelerin bir Endokrin Uzmanina basvurmalari ve on göre ilaç tedavisi almalari gerekir.
Bu hastalarin hamilelik süresince her ay TSH ölçtürmeleri gerekir.
TSH degeri 3'ün altinda olacak sekilde ilaç tedavisi yapilir.
TSH degeri yüksek olan kadinlarin çogunda Hashimoto hastaligi olabilir. Bu amaçla anti-TPO ve anti-tiroglobulin antikorlarini da ölçmek ve tiroid ultrasonu yapmak da gerekir.
Önceden tiroid yetmezligi yani Hipotiroidisi olan kadinlarin hamile kalmadan önce TSH düzeyi normal sinirlarda olacak sekilde yani TSH 1-2 arasi olacak sekilde ilaç ayarlanmasi gerekir. Bu kadinlar hamile kalinca her ay tiroid hormon ölçümü yapilmalidir.
Hamile bayanlarin tiroid hastaligi olsun veya olmasin IYOTLU TUZ yemesi gerekir. Bebegin iyot ihtiyaci oldugu için iyotlu tuz yenmesi gerekir.
